كرده است . [ « و تمامى جماعت بنى اسرائيل در آن صحرا بر موسى و هارون شكايت كردند و بديشان گفتند : ايكاش در زمين مصر به دست خداوند مرده بوديم ، وقتى كه نزديك ديگ‌هاى گوشت مىنشستيم و نان را سير مىخورديم ، زيرا كه ما را بدين صحرا بيرون آورديد تا تمامى اين جماعت را به گرسنگى بكشيد » « 1 » . . . ] . ديرى نمىگذرد كه دوباره شورش بالا مىگيرد و داغ مصر در دلشان تازه مىشود و آرزوى بازگشت بدان جا در جانشان شور مىافكند ، چنان كه در سفر اعداد مىخوانيم : « بنى اسرائيل باز گريان شده و گفتند : كيست كه ما را از گوشت بخوراند ، ماهى را كه در مصر به رايگان مىخوريم و خيار و خربزه و تره و پياز و سير را به ياد مىآوريم » . « 2 » افزون بر اينها از تورات برمىآيد كه اسرائيليان از همان آغاز به بيرون آمدن از مصر خرسند نبوده‌اند و در اين‌باره با موسى درگيرى و بگومگو داشته‌اند ، چنان كه در سفر خروج از زبان بنى اسرائيل مىخوانيم كه : « به موسى گفتند : آيا در مصر قبرها نبود كه ما را برداشته‌اى تا در صحرا بميريم ؟ اين چيست به ما كردى كه ما را از مصر بيرون آوردى ؟ آيا اين ، آن سخن نيست كه به تو در مصر گفتيم كه ما را بگذار تا مصريان را خدمت كنيم زيرا كه ما را خدمت مصريان بهتر است از مردن در صحرا » . « 3 » از آنچه گفته شد آشكار مىشود كه داستان به گونه‌اى كه تورات پيش روى ما مىگذارد ، نبوده است ، و اسرائيليان در مصر بردگانى به بيگارى گرفته شده ، نبوده‌اند . بلكه مردمانى بوده‌اند كه چون هيكسوسيان آنان را زير سايهء خود گرفته بودند و بر شهروندان مصرى برگزيده بود ، كم‌كم به تن آسانى خو گرفته بودند . و آن گاه كه اوضاع دگرگون شد و مصر از سلطهء هيكسوسيان بيرون آند و فرعونان بر آن شدند تا مصر را به شأن و شكوه پيشش بازگردانند ، ناگزير بودند تا كشاورزى را رونق بخشند و ويرانىها را باز سازند و چارهء كار در آن بود تا همهء كسانى كه در سرزمين كنانه ( - مصر ) مىزيستند ، چه بومىها و چه بيگانه‌ها ، پاى كوشش پيش گذارند و دست يارى دراز كنند ، تا كارى بدان بزرگى را سامان دهند . از اين روى مردان حكومت ، از اسرائيليان نيز خواستند تا در كار آبادسازى كشور با مصريان همكارى و هميارى كنند و تنها به چوپانى و دامدارى كه سودش ويژهء خود آنهاست ، بسنده نكنند و اينها زمينه شد تا اسرائيليان به خشم و خروش آيند ، چرا كه آنان ساليانى دراز تنها در

--> ( 1 ) . سفر خروج ، 16 : 3 - 5 . ( 2 ) . سفر اعداد ، 11 : 4 - 6 . ( 3 ) . سفر خروج ، 14 : 11 - 12 .